Jugoslovenska studija prekursora ateroskleroze školske dece
JUSAD - u Zaječaru

B. Jelenković¹, O. Stanojlović2, Lj. Janačković¹, J. Petković¹, S. Nedeljković³,
D. Dimitrijević⁴, M. Vukotić⁴, V. Jovanović⁵, B. Vasić<sup>1

1</sup> Dečji dispanzer Z. C. Zaječar
² Služba opšte medicine Z. C. Zaječar
³ Medicinski fakultet Beograd
⁴ Univerzitetska Dečja klinika Beograd
⁵ Laboratorija Z. C. Zaječar

UVOD

Ateroskloroza je najčešće oštećenje arterija obeleženo lokalnim zadebljanjem intime koje se sastoji od umnoženih i izmenjenih glatkih mišićnih ćelija, makrofaga, lipida iz serumskih lipoproteina nakupljenih u ćelijama i izvan njih i umnoženog veziva ( kolagen, elastin, mukopolisaharidi).(1)
Faktori rizika koji utiču na ranu pojavu ( pre 55. godine) koronarne bolesti srca su: porodično opterećenje ranim kardio-vaskularnim oboljenjima ( koronarna bolest srca), cerebro-vaskularni insult i/ili okluzivna periferna vaskularna bolest, pušenje cigareta, povišen arterijski krvni pritisak, nizak HDL-holesterol ( manji od 35 mg/dl), gojaznost, dijabetes melitus i smanjena fizička aktivnost.(2)
Podaci iz vitalne statistike ukazuju na dramatično povećanje stopa mortaliteta od kardio-vaskularnih oboljenja.(3)
PUŠENjE CIGARETA. Skoro 30 % svih smrti čiji je uzrok KVB u Americi povezano je sa pušenjem cigareta, i taj rizik je strogo povezan sa brojem cigareta. Pušenje takođe udvostručuje rizik za ishemijski šlog, i povećava rizik za okluzivne bolesti, karcinom, hronične bolesti pluća i mnoge druge hronične bolesti(4)
HIPERHOLESTRELEMIJA. Povećan rizik za nastanak KVB udružen je sa povišenim nivoom holesterola u serumu, što je posebno izraženo kod osoba srednjih godina. Povećani rizik za nastanak KVB, oko 50. godine života koreliše sa povišenim nivoom holesterola u serumu.(5)
Epidemiološke studije pokazuju povezanost između nivoa holesterola kod dece odraslih,kao i hiperlipidemije u dečjem uzrastu i ranog oboljevanja od KVB roditenja. (6)
Preporučeni skrining nacionalnih oraganizacija u americi (The National Heart, Lung, and Blood Institute’s National Cholesterol Education Program Expert Panel on Blood Cholesterol Levels in Children and Adolescents (NHLBI), the American Academy of Pediatrics (AAP), and the American Medical Association (AMA) )za rano otkrivanje hiperholesterolemije kod dece uzrasta preko dve godine života sa: (1) hiperholestrolemijom roditelja većom od 240 mg/dL; (2) roditeljima, dedama i babama koji imaju aterosklerozu koronarnih krvnih sudova dijagnostikovanu na koronarografiji pre 55 godine života; (3) roditeljima, dedama i babama koji imaju pre 55 godine života dijagnostikovan infarkt miokarda, anginu pektoris, vaskularnu bolest periferije, cerebrovaskualrnu bolest i/ili su rano umrli ili (4) pojavu faktora rizika u detinjstvu kao što su: gojaznost, ekces unosa koncentrovanih šećera i zasićenih masti i holesterola, pušenje(7).

HIPERTENZIJA. Prosečan krvni pritisak i nivo VLDL korelišu sa nastankom fibroznih naslaga na krvnim sudovima, što sugeriše da se sa prevencijom KVB započne u dečjem uzrastu.(8). Esencijalna hipertenzija je čest uzrok morbiditeta i mortaliteta od KVB. (9)

UDRUŽENO DELOVANjE FAKTORA RIZIKA NA NASTANAK KVO.
U Framingham Heart Study potvrđena je udruženost izlaganja faktorima rizika za nastanak KVB (hiperholesterolemija, povišen krvni pritisak i pušenje cigareta) i povećane prevalencije stenoze karotidnih arterija.(10), te uticaj na ove faktore rizika može smanjiti morbiditet od KVB.(11). Merenje nivoa LDL-C i ITM u detinjstvu predviđa aterosklerotične promene u intimi karotide u mladih odraslih.(12)
Aterosklerotične promene na koronarnim krvnim sudovima i abdominalnom segmentu aorte pozitivno su povezane sa ne-HDL koncentracijom, hipertenzijom, smanjenom tolerancijom na glikozu i gojaznošću i negativno sa HDL koncentracijom. Aterosklerotične promene na abdominalnom segmentu aorte pozitivno su povezane sa pušenjem cigareta. Ovakva zapažanja pomažu u dugoročnoj prevenciji ateroskleroze i njenih posledica kontrolom faktora rizika za KVB odraslih koja počinje u detinjstvu i mlađem odraslom dobu.(13)

GOJAZNOST RODITELjA.
Više od 50% odraslih amerikanaca i engleza je gojazno i ima povećan rizik za hipertenziju, dislipidemiju, tip 2 dijabetesa, koronarnu bolest, šlog i druge ishemične bolesti. (14) Centralni raspored masnog tkiva udružen je sa povećanim rizikom za KVO, (npr hipertenzija) (15)
PREVENTIVNE MERE. U uzrastu dece od 2-9 godine života, preventivnim posetama pedijatri treba da pratite način ishrane, rast i razvoj, način života, fizičku aktivnost i porodično opterećenje faktorima rizika za KVO (16)

Zaječar je geografski centar Timočke krajine i nalazi se na raskrsnici dva važna privredna i turistička pravca, Paraćin-Vidin i Niš-Negotin-Rumunija.
Opština Zaječar poseduje čitav niz turističkih lokaliteta od kojih je najznačajniji lokalitet iz antičkog perioda Feliks Romulijane i Gamzigradska banja u kojoj se nalazi rehabilitacioni centar.
Opština ima površinu 1069 km², 65.969 stanovnika prosečne starosti 43,5 god. a od ukupnog broja 565 je novorođenčadi, 4 061, su predškolska deca, 5131 su osnovci, dok srednjoškolaca ima 2988. Godišnje umire 1070 stanovnika, od toga 4 odojčadi.
Po jedinstvenoj metodologiji JUSAD studije pregledana je kohorta učenika u Zaječaru.
CILj STUDIJE je da se utvrde prekursori ateroskleroze u školske dece kao i njihovo zdravstveno stanje.

METODOLOGIJA: Za sve učenike vršena su merenja: demografsko stanje, epidemiološka anketa, stanje dece na porođaju, klinički pregled, antropometrija, EKG nalaz, biohemijski nalaz, genetički markeri i način porodične ishrane.

REZULTATI STUDIJE

Populacija Zaječara izabrana za potrebe JUSAD studije sastojala se:

• 1998 godine od 452 učenika trećeg razreda osmogodišnje škole od kojih je bilo 204 dečaka i 248 devojčica, uzrasta 10 godina.
• 2003 godine od 370 učenika osmog razreda osmogodišnje škole od kojih je bilo 168 dečaka i 202 devojčice, uzrasta 15 godina. Iz ove populacije njih 322 je bilo u studiji i 1998 godine i to 146 dečaka i 176 devojčica.

OSNOVNI UPITNIK
Prosečna starost roditelja: oca iznosi 37±5 godina, a majki 34±5 godina.
Bračno stanje (graf. 1) anketiranih roditelja je najčešće prvi brak, kako očeva (87.4%) tako i majki (85.6%)
Obrazovanje roditelja (graf 2) je najčešće srednja stručna sprema i to kako očeva (62.4%) tako i majki (62.4).
Zanimanje roditelja (graf 3), Očevi su najčešće industrijski radnici (40.8%) , a majke administrativno osoblje (24.9%).
Broj dece roditelja (graf 4) kod ispitnika iznosi: sa jednim detetom 20.8%, sa dva deteta u 70.1%, sa tri deteta 8.2%, sa četiri deteta 0.7% i sa pet deteta 0.2%,.
Broj članova domaćinstva (graf 5). Porodice ispitanika su najčešće četvoročlane
(54.2%).
Imovinsko stanje (graf 6) je srednje, kod 93.4% roditelja., siromašno kod 5.1% roditelja i bogato kod 1.5% roditelja.
Anketirani učenici žive: sa oba roditelja (90.4%), sa majkom (6.5%), sa ocem (2.0%) i sa rođacima (1.1%).
 

Graf 3. Zanimanje roditelja

Graf 5. Broj članova domaćinstva

Graf 4. Broj dece u porodici

Graf 6. Imovinsko stanje roditelja

ZDRAVSTVENO STANjE RODITELjA - OCA (2003. godina)
Urođenu srčanu manu ima 3/325 (0.92%), stečenu srčanu manu ima 1 (0.31%) ispitanik i to 1 aortnu manu, srčani infarkt je imalo 2 (0.84%) ispitanika i to anginu pektoris. Arterijsku hipertenziju ima 30 (9.23%) ispitanika i to svi esencijalnu hipertenziju. Niko nije imao šlog. Dijabetes melitus ima 10 (3.08%) ispitanika i to: 4 insulin zavisni i 6 insulin nezavisni. Operacio facta ima 2, hepatitis B 1, bronchitis chronica 1, epilepsiju 1.

ZDRAVSTVENO STANjE RODITELjA - MAJKE (1998. godina)
Urođenu srčanu manu ima 2/442 (0.45%) ispitanika, stečenu srčanu manu, srčani infarkt, arterijsku hipertenziju i šlog nije imao niko. Operacio facta ima 1.

ZDRAVSTVENO STANjE RODITELjA - MAJKE (2003. godina)
Od 325 ispitanika, urođenu srčanu manu ima 3 (0.92%), stečenu srčanu manu ima 1 (0.31%) i to mitralnu manu, srčani infarkt ima 1 (0.31%) ispitanik i to akutni infarkt miokarda. Arterijsku hipertenziju ima 25 (7.69%) ispitanika i svi esencijalnu hipertenziju. Dijabetes melitus nema niko. Operacio facta ima 3, Bronhitis 1, Zloćudni tumor 1.

Mortalitet deda i baba ispitanika: 147 deda (32,5 %) i 72 baba (15,9 %) .
Najčešći uzrok smrti deda su srčana oboljenja u 25,8%, nepoznati uzroci 23,8%, šlog 8%, razne vrste neoplazmi 19%, a među njima najčešće karcinom pluća i grla 9%
Najčešći uzrok smrti baba su srčana oboljenja u 19,4%, nepoznati uzroci 15,3% šlog 6,9 %, razne vrste neoplazmi 20,3%, a među njima najčešće karcinom dojke i genitalnih organa.

USPEH U ŠKOLI
Najveći broj učenika u trećem razredu ima odličan uspeh, dok je osmom razredu broj odlične i dece sa vrlo dobrim uspehom približno isti ( tabela 1).

Tabela: 1. Uspeh u školi anketiranih učenika iz Studije JUSAD

Takmičarski duh povremeno je prisutan u 33,4% dece, stalno u 18,1%, a nikad u više od 36% (tabela 2).

Tabela: 2. Takmičarski duh, uporno radi, traži mnogo od sebe, anketirana deca iz Studije

Reakcija na stres je umerena, povremeno se uzbudi 63,7% učenika trećeg razreda i 45% u osmom razredu (tabela 3).

Tabela: 3. Reakcija na stres anketiranih učenika iz Studije JUSAD

Oslobođeni od fizičkog vaspitanja u trećem razredu su 10 učenika, tri dečaka i 7 devojčica.

Broj sati provedenih u učenju iznosi između 2 i 5 sati (tabela 4).

Tabela: 4. Broj sati koje anketirani učenici iz Studije JUSAD (1998. i 2003. godine) provode u učenju

Broj sati provedenih u gledanju televizije u trećem razredu je najčešće do 2 sata, dok u osmom razredu 59% dece gleda televiziju više od 2 sata ( tabela 5).

Tabela: 5. Broj sati koje anketirani učenici iz Studije JUSAD (1998. i 2003. godine) provode u gledanju televizije

Broj sati koje deca provode u sportskim aktivnostima smanjuje se u osmom razredu u odnosu na treći razred (tabela 6).

Tabela: 6. Broj sati koje anketirani učenici iz Studije JUSAD (1998. i 2003. godine) provode u sportskim aktivnostima

KLINIČKI PREGLED
Majke (n=442) anketiranih učenika iz Zaječara imale su normalnu trudnoću u 90.3%, dok je sa nenormalnim stanjima bilo 9.7%. i to: 6 majki sa arterijskom hipertenzijom, 9 majki sa ostalim problemima i 26 majki je održavalo trudnoću dok je za 2 majke nepoznat uzrok (graf. 7).
Za vreme trudnoće pušilo je duvan 30.0% majki.
Normalan porođaj (n=443) je imalo 84.6% majki (graf 8).
Telesna težina novorođenčeta (n=504) je bila u proseku 3334±521 grama, a kreće se od 1315 gr. do 4750 gr.
Dužina deteta na rođenju (n=492) je bila 52±2 cm, a kreće se od 39 do 59 cm.
Apgar skor na rođenju se kreće od 3 do 10 (graf. 11)
Uhranjenost odojčadi je: normalno uhranjeni 78.1%, pothranjenih je bilo 5.0%, gojaznih 16.9% (graf 9).
Psihički razvoj odojčeta bio je 99.1% normalan i 0.9% usporen (graf10).
Genitalni razvoj kod dečka bio je najčešće: I stepena (72.0%) u 10 godini, a V stepena (73.2%) u 15 godini (graf.12)
Razvoj dojki kod devojčice bio je najčešće: I stepena (62.7%) u 10 godini, a V stepena (83.2%) u 15 godini (graf.13)
Razvoj pubične maljavosti kod oba pola bio je najčešće I stepena (67.2%) u 10 godini, a V stepena (79.0%) u 15 godini (graf.14)
 

Graf. 9 Uhranjenost odojčadi

Graf. 11 APGAR skor na rođenju

Graf. 13 Razvoj dojki kod devojčica Graf.




Graf. 15 Godina pojave menzesa u devojčica (n=192)


 Menarha se kod anketiranih devojčica najranije javila u 10 godini.

Graf. 10 Psihički razvoj odojčeta

Graf. 12 Genitalni razvoj kod dečaka

14 Razvoj pubične maljavosti kod oba pola

Bilo je 151 hospitalizacija.

• sistolni krvni pritisak-askulatorno kreće u intervalu od 88 mmHg do 110 mmHg u 10 godini, odnosno od 106 mmHg do 128 mmHg u 15 godini i da su ta povećanja statistički visoko značajna (p<0.001)
• dijastolni krvni pritisak-gubljenje tonova kreće u intervalu od 50 mmHg do 64 mmHg u 10 godini, odnosno od 56 mmHg do 74 mmHg u 15 godini i da su ta povećanja statistički visoko značajna (p<0.001)

Analizirajući percentilnu distribuciju (tabela 8 i graf. 16 i 17) utvrđeno je da:

• 5% ispitanika uzrasta 10 godina ima sistolni krvni pritisak-askulatorno manji od 85 mmHg; 50% ima manji od 100 mmHg, a 5% ima veći od 115 mmHg
• 5% ispitanika uzrasta 15 godina ima sistolni krvni pritisak-askulatorno manji od 100 mmHg; 50% ima manji od 120 mmHg, a 5% ima veći od 140 mmHg
• 5% ispitanika uzrasta 10 godina ima dijastolni krvni pritisak-gubljenje tonova manji od 50 mmHg; 50% ima manji od 55 mmHg, a 5% ima veći od 70 mmHg
• 5% ispitanika uzrasta 15 godina ima dijastolni krvni pritisak-gubljenje tonova manji od 50 mmHg; 50% ima manji od 65 mmHg, a 5% ima veći od 80 mmHg

Tabela: 8. Percentilna distibucija ispitanika prema
sistolnom (S.K.P.) i dijastolnom (D.K.P.) krvnom pritisku u mmHg
kod dece iz Zaječara (Studija JUSAD), kada su imali 10 i 15 godina

ANTROPOMETRIJA

Analizirajući antropometrijske podatke (tabele 9, 10,11 i12)) pregledane dece u Zaječaru, utvrđeno je da se:

1. Telesna težina kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 31.6±6.7 kg, a u 15 godini u intervalu 58.2 ± 11.6 kg.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 30.4±7.1 kg, a u 15 godini u intervalu 53.5 ± 9.3 kg.
2. Telesna visina kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 136.6±7.4 cm, a u 15 godini u intervalu 169.4 ± 8.8 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 135.2±10.1 cm, a u 15 godini u intervalu 162.7 ± 6.4 cm.
3. Indeks telesne mase (ITM) kreće kod 173 dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 16.7±2.5 kg/m² a u 15 godini u intervalu 20.2±3.1 kg/m², a kod 204 devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 16.4±2.9 kg/m², a u 15 godini u intervalu 20.2±3.1 kg/m² Analizirajući percentilnu distribuciju ITM (tabele 10,12 i grafikoni 19 i 20) utvrđeno je da:
   - 5% dečaka uzrasta 10 godina ima ITM manji od 13.6 kg/m²; 50% ima manji od 16.2 kg/m², a 5% ima veći od 21.2 kg/m² a u 15 godini 5% ima ITM manji od 16.1 kg/m²; 50% ima manji od 19.5 kg/m², a 5% ima veći od 26.6 kg/m²
   - 5% devojčica uzrasta 10 godina ima ITM manji od 13.1 kg/m²; 50% ima manji od 15.6 kg/m², a 5% ima veći od 22.8 kg/m² a u 15 godini 5% ima ITM manji od 16.1 kg/m²; 50% ima manji od 19.5 kg/m², a 5% ima veći od 26.9 kg/m²
   - što pokazuje da nema statistički značajnih razlika između dečaka i devojčica u indeksu telesne mase
4. Obim preko trbuha (umbilicus) kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 64.0±7.2 cm, a u 15 godini u intervalu 75.0 ± 9.1 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 63.0±8.0 cm, a u 15 godini u intervalu 72.5 ± 7.7 cm.
5.  Bikristalni promer kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 21.8±1.6 cm, a u 15 godini u intervalu 25.9 ± 1.5 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 21.5±2.1 cm, a u 15 godini u intervalu 27.1±3.3 cm.
6. Obim kukova kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 70.7±6.9 cm, a u 15 godini nije rađen.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 70.8±7.5 cm, a u 15 godini nije rađen.
7. Kožni nabor na ruci kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 11.4±3.8 mm, a u 15 godini u intervalu 10.1± 7.6 mm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 12.6±4.0 mm, a u 15 godini u intervalu 14.0± 5.9 mm.
8. Kožni nabor subskapularno kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 7.1±3.8 mm, a u 15 godini u intervalu 7.6±3.5 mm..
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 8.7±6.0 mm, a u 15 godini u intervalu 9.9±5.2 mm.
9. Obim nadlaktice kreće kod:
   - 173 pregledanih dečaka uzrasta 10 godina u intervalu 19.7±2.3 cm, a u 15 godini u intervalu 24.0± 3.1 cm.
   - 204 pregledanih devojčica uzrasta 10 godina u intervalu 19.8±3.6 cm, a u 15 godini u intervalu 23.3±2.5 cm.

Tabela: 10. Indeks telesne mase u kg/m² -ITM dečaka Zaječara (n=173), kada su imali 10 i 15 godina i
Tabela: 12. Indeks telesne mase u kg/m² -ITM devojčica iz Zaječara (n=204), kada su imale 10 i 15 godina

ELEKTROKARDIOGRAFSKI NALAZ

Analizirajući podatke koji se odnose na:

1. talas P, možemo zaključiti da je kod dece uzrasta 10 godina (n=416) visok P talas nađen kod dva (0.48%), a u uzrastu 15 godina (n=372) kod jednog (0.27%) ispitanika
2. interval PQ(PR) zaključeno je da se kod dece uzrasta 10 godina (n=432) PQ(PR) kreće u intervalu 0.08±0.03 msek. a kod dece uzrasta 15 godina (n=372) u intervalu 0.14±0.03 msek.
3. srčanu frekvenciju zaključeno je da se kod dece uzrasta 10 godina (n=431) srčana frekvencija kreće u intervalu 92±14 udara u minutu a kod dece uzrasta 15 godina (n=372) u intervalu 82±16 udara u minutu.
4. aritmiju, utvrđeno je kod dece:uzrasta 10 godina (n=430), 31 (7.2%) sinusnih aritmija, a u 15 godini (n=361),
   98 (27.2%) sinusnih aritmija
5. električnu osovinu, utvrđeno je kod dece:
   - uzrasta 10 godina (n=431), da svi imaju normalnu.
   - uzrasta 15 godina (n=372), da 288 (77.4%) ispitanika ima normalnu, 77 (20.7%) ima desnu, a 7 (1.9%) levu.
6. Q zubac, možemo zaključiti da 1 (0.26%) ispitanik uzrasta 10 godina i 1 (0.37%) ispitanik uzrasta15 godina imaju Q zubac širine veće od 40 msek.
7. širinu QRS kompleksa, utvrđeno je kod dece:
   - uzrasta 10 godina (n=431), da je QRS manji od 80 msek kod 421 (97.7%), QRS između 80 i 100 msek. kod 6 (1.4%) ispitanika, a QRS 100 i više msek. kod 4 (0.9%) isoitanika.
   - uzrasta 15 godini (n=372), da je QRS manji od 80 msek kod 229 (61.6%), QRS između 80 i 100 msek. kod 142 (38.2%) ispitanika, a QRS 100 i više msek. kod 1 (0.3%) ispitanika.
8. dužina QT intervala, utvrđeno je da se kod dece:uzrasta 10 godina (n=431), QT kreće u intervalu 0.20±0.02 msek. a kod dece uzrasta 15 godina (n=374) u intervalu 0.34±0.05 msek.
9. promena intervala ST, utvrđeno je da niko od dece kako uzrasta 10 godina (n=433), tako i dece uzrasta 15 godina (n=357) nije imao promene intervala ST.
10. hipertrofiju desne komore, utvrđeno je da samo 1 ispitanik uzrasta 10 godina (n=433) ima hipertrofiju desne komore dok niko od ispitanika uzrasta 15 godina (n=356) nije imalo hipertrofiju desne komore.
11. hipertrofiju leve komore, utvrđeno je da niko od dece uzrasta 10 godina (n=433) nije imao hipertrofiju leve komore, a kod dece uzrasta 15 godina (n=357) njih dvoje (0.5%) je imalo.
12. inkompletnost bloka desne grane, može se zaključiti da 1 (3.4%) dete uzrasta 10 godina (n=433) ima ovu pojavu, dok je ona kod dece uzrasta 15 godina (n=436) dijagnosticirana kod 20 (5.4%) ispitanika.
13. blok desne grane, utvrđeno je da niko od dece kako uzrasta 10 godina (n=433) tako i uzrasta 15 godina (n=357) nije imalo blok desne grane
14. hemi blok leve grane, utvrđeno je da niko od dece kako uzrasta 10 godina (n=433) tako i uzrasta 15 godina (n=357) nije imalo hemi blok leve grane.
15. blok leve grane, nema niko kako kod ispitanika uzrasta 10 godina, (n=433) , tako i kod ispitanika uzrasta 15 godina (n=357)
16. AV blok I stepena, nema niko od ispitanika uzrasta 10 godina, (n=433), a samo 1 (0.28%) uzrasta 15 godina (n=357) je ima PR od 240-280 msek.
17. AV blok II stepena, nema niko od ispitanika uzrasta 15 godina, (n=433), tako i kod ispitanika uzrasta 15 godina (n=357)
18. Talas T, možemo zaključiti da svi ispitanici uzrasta 10 godina, (n=432) imaju normalan T talas, a od ispitanika uzrasta 15 godina (n=357) njih: 8 (2.2%) ima negativan T talas do 2 mm. i 2 (0.6%) ima negativan T talas 2 mm. i više.

Graf 21 EKG dijagnoze kod dece iz Zaječara kada su imale 10 i 15 godina





BIOHEMIJSKI NALAZI

Na osnovu biohemijskog nalaza (tabele 15,16 i 17) kod anketirane dece Zaječara, utvrđeno je da se:

1. Ukupan holesterol mmol/l, kreće:
   - u 10 godini kod: 172 dečaka u intervalu 3.86±0.89 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 3.99±1.08 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 3.93±1.00 mmol/l
   - u 15 godini kod: 171 dečaka u intervalu 4.52±0.81 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 4.84±0.90 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 4.69±0.88 mmol/l
2. Trigliceridi mmol/l kreću
   - u 10 godini kod: 172 dečaka u intervalu 0.76±0.44 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 0.79±0.45 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 0.77±0.45 mmol/l
   - u 15 godini kod: 171 dečaka u intervalu 0.94±0.43 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 0.96±0.36 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 0.95±0.39 mmol/l
3. HDL holesterol mmol/l kreće:
   - u 10 godini kod: 171 dečaka u intervalu 1.42±0.44 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 1.37±0.40 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 1.39±0.42 mmol/l
   - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 0.96±0.20 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 0.99±0.19 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 0.975±0.20 mmol/l
4. LDL holesterol mmol/l kreće
   - u 10 godini kod: 172 dečaka u intervalu 3.37±0.80 mmol/l.; 197 devojčica u intervalu 3.46±0.88 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 3.42±0.85 mmol/l
   - u 15 godini kod: 169 dečaka u intervalu 3.16±0.77 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 3.41±0.85 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 3.29±0.82 mmol/l
5. Apolipoprotein Al gr/l
   - u 10 godini kod: 40 dečaka u intervalu 1.48±0.15 gr/l.; 47 devojčica u intervalu 1.57±0.26 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 1.53±0.22 gr/l
   - u 15 godini kod: 22 dečaka u intervalu 1.31±0.13 gr/l.; 17 devojčica u intervalu 1.42±0.24 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 1.36±0.19 gr/l
6. Apolipoprotein A2 gr/l
   - u 10 godini kod: 40 dečaka u intervalu 0.39±0.05 gr/l.; 47 devojčica u intervalu 0.40±0.08 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 0.39±0.07 gr/l
   - u 15 godini nije rađen.
7. Apolipoprotein B gr/L
   - u 10 godini kod: 40 dečaka u intervalu 0.73±0.14 gr/l.; 47 devojčice u intervalu 0.74±0.14 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 0.74±0.14 gr/l
   - u 15 godini kod: 22 dečaka u intervalu 0.62±0.14 gr/l.; 17 devojčica u intervalu 0.75±0.14 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 0.68±0.15 gr/l
8. Fibrinogen gr/l
   - u 10 godini kod: 163 dečaka u intervalu 2.48±0.72 gr/l.; 194 devojčica u intervalu 2.56±0.78 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 2.52±0.75 gr/l
   - u 15 godini 170 dečaka u intervalu 2.58±0.92 mmol/l.; 196 devojčica u intervalu 2.75±0.91 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 2.67±0.92 mmol/l.
9. Glikemija mmol/l
   - u 10 godini kod: 142 dečaka u intervalu 4.27±0.78 mmol/l.; 199 devojčica u intervalu 4.09±0.80 mmol/l.; ukupne populacije u intervalu 4.17±0.79 mmol/l
   - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 4.63±0.84 mmol/l.; 198 devojčica u intervalu 4.50±0.68 mmol/l. ukupne populacije u intervalu 4.56±0.76 mmol/l
10. Hemoglobin gr/l
    - u 10 godini kod: 171 dečaka u intervalu 126±8.50 gr/l.; 199 devojčica u intervalu 126±8.76 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 126±8.63 gr/l
    - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 136±10.32 gr/l.; 197 devojčica u intervalu 129±9.01 gr/l.; ukupne populacije u intervalu 132±10.28 gr/l.
11. Leukociti x109/l
    - u 10 godini kod: 171 dečaka u intervalu 6.48±1.71 x109/l; 198 devojčica u intervalu 6.27±1.68 x109/l.; ukupne populacije u intervalu 6.37±1.69 x109/l
    - u 15 godini kod: 170 dečaka u intervalu 6.18±1.65 x109/l; 196 devojčica u intervalu 6.52±1.97 x109/l.; ukupne populacije u intervalu 6.36±1.84 x109/l.

Tabela: 15. Biohemijski nalaz kod dečaka iz Zaječara (studija JUSAD) kada su imali 10 i 15 godina i
Tabela: 16. Biohemijski nalaz kod devojčica iz Zaječara (studija JUSAD) kada su imali 10 i 15 godina

Tabela: 17. Biohemijski nalaz kod dece iz Zaječara (studija JUSAD) kada su imali 10 i 15 godina

DISKUSIJA

Ateroskleroza i njene komplikacije su najčešći uzrok smrti na osnovu podataka Svetske zdravstvene organizacije, naročito u zemljama razvijene tržišne ekonomije, takođe i u zemljama u razvoju. Smatra se da prekursori ateroskleroze postoje još u trudnoći, a takođe i u dečjem uzrastu.
JUSAD studija je koncipirana kao kohortna, prospektivna, međunarodna studija sa preko 6886 ispitanika. Zaječar je uključen u JUSAD studiju 1998 godine, sa ukupno 452 ispitanika, 204 dečaka i 248 devojčica, uzrasta na početku studije 10 godina. Obuhvaćene su 5 gradske škole. Nije bilo potrebe za kontrolnom grupom, pošto su pregledani svi učenici trećeg razreda, sa ukupnim odazivom od 95 %.

NATALITET I BRAČNO STANjE RODITELjA
U zaječarskoj kohorti je natalitet relativno nizak (2,03%) što je karakteristično za celu istočnu Srbiju. Preko 10% dece živi u razvedenim porodicama. U najvećem broju slučajeva porodica je četvoročlana, što takođe govori o niskom natalitetu.

SOCIJALNO-EKONOMSKI STATUS.
Što se tiče socijalno-ekonomskog stanja većina roditelja su industrijski radnici i administrativno osoblje, sa srednjim imovinskim stanjem u preko 94 %.

TRUDOĆA I NOVOROĐENČAD
Zabrinjavajuće je da je veliki broj majki pušača u trudnoći, što može da ima uticaj na kvalitet života dece i budući rizik od kardiovaskularnih bolesti. Zabrinjava i broj nedonoščadi, a takođe i nizak Apgar skor novorođenčadi, kao i povećan broj nenormalnih porođaja. Telesna težina i dužina na rođenju bile su u granicama proseka cele studije. - Diković Jasmina,Ljubica Milošević i Bojana Cokić retrospektivno su obradili podatke za novorođenu decu za period 2000-2002 godine. U tom periodu bilo je 2092 porođaja, od kojih je 502 (23,99%) završeno carskim rezom. Procena vitalnosti prema Apgar skoru od 0-10 vršio je pedijatar-neonatolog. U tom periodu rođeno je 1971(93,94%) novorođenče sa Apgar-skorom od 6-10, dok je 127 (6,05%)novorođenčadi imalo Apgar-skor 5 i manje(1)

FAKTORI RIZIKA ATEROSKLEROZE KOD RODITELjA
Kod roditelja postoji visoka prevalencija hipertenzije, pušenja, gojaznosti, a prisutan je i alkoholizam kod očeva.

SMTRNOST DEDA I BABA
Zdravstveno stanje roditelja i smrtnost deda i baba pokazuje da su kardiovaskularna oboljenja najčešći uzroci smrtnosti. Kao i u drugim kohortama smrtnost dede po ocu je najveća.

REAKTIVNOST DECE NA STRES ;UČENjE I FIZIČKA AKTIVNOST
Uspeh u školi se je zadovoljavajući, dok je takmičarski duh prisutan povremeno, kao i reakcija na stres. Ne zadovoljava vreme provedeno u fizičkim aktivnostima, a naročito je zabrinjavajuća dužina gledanja televizije ( duže od dva sata). Značaj fizičke aktivnosti za primarnu prevenciju KVB razmatra se u novijim studijama. Generalno govoreći nivo fizičke aktivnosti smanjuje se u adolescenciji. Prevalenca tipa 2 dijabetes melitusa se sa druge strane povećava poslednjih nekoliko dekada. Gojaznost u detinjstvu povećava rizik za gojaznost u odrasloj dobi, povećavajući i drug faktore rizika za KVB, kalcifikaciju koronarnih arterija. Prospektivne kohortne studije treba da jasni prikažu značaj fizičke aktivnosti na zdravlje(1).
Redukcija vremena provedenog u gledanju televizije, video kaseta i video igara može da pomogne u prevenciji gojaznosti dece i mladih. U studiji Thomas N. Robinson praćene su promene u antropometrijskim parametrima dece prosečnog uzras